Vijf jaar actie-onderzoek laat zien hoe scholen actief zoeken naar meer thuisgevoel, toegankelijkheid en gelijke kansen
Hoe zorg je ervoor dat een gymnasium een plek is waar meer leerlingen zich thuis voelen én tot hun recht kunnen komen? Die vraag stond centraal in een vijfjarig actieonderzoek van de Stichting Het Zelfstandig Gymnasium (SHZG) en de Vrije Universiteit Amsterdam (VU), waaraan 28 categorale gymnasia deelnamen. De opbrengst van dit traject is samengebracht in de rapportage De norm in beweging: over kansengelijkheid op het gymnasium, die op woensdag 3 juni is gepresenteerd tijdens een levendig slotsymposium in A Beautiful Mess in Amsterdam.
Het onderzoek laat zien dat gymnasia het onderwerp kansengelijkheid steeds nadrukkelijker op de agenda zetten en actief interventies uitproberen die bijdragen aan een meer inclusieve schoolcultuur. Niet vanuit één uniforme aanpak, maar vanuit een zoektocht naar wat werkt in de eigen lokale schoolcontext.
“In het publieke debat worden gymnasia geregeld neergezet als bolwerken van ongelijkheid,” zegt onderzoeker dr. Ismintha Waldring van de Vrij Universiteit. “Dat ligt denk ik genuanceerder, maar er is vaak wel een onzichtbare norm op het gymnasium die het voor sommige groepen leerlingen minder gemakkelijk maakt hun plek (zowel sociaal-emotioneel als inhoudelijk) te vinden. Wat wij de afgelopen vijf jaar hebben gezien is dat gymnasia zich daar steeds meer van bewust zijn én serieus werk maken van de vraag hoe zij toegankelijker en inclusiever kunnen zijn zonder hun onderwijsambitie los te laten.”
De deelnemende scholen ontwikkelden uiteenlopende interventies. Sommige gymnasia startten bijvoorbeeld zogeheten klim- of talentklassen voor basisschoolleerlingen die minder snel vanzelfsprekend voor het gymnasium kiezen. Andere scholen werkten aan het vergroten van het thuisgevoel door gesprekken met leerlingen over ervaringen van uitsluiting, trainingen voor docenten rondom discriminatie en inclusieve communicatie, of de oprichting van leerlingclubs rond diversiteit en ontmoeting. Ook werden (vrijwillige) ouderbijdragen kritisch onder de loep genomen en zijn op verschillende scholen gratis huiswerkklassen of steunlessen opgezet om de afhankelijkheid van commerciële bijles te verkleinen.
De gymnasia konden het actieonderzoek richten op drie focusgebieden: het diverser maken van de instroom, het voorkomen van voortijdige uitstroom of het versterken van het “thuisgevoel” (feelings of belonging) van alle leerlingen. Al snel bleek dat er soms een keuze werd gemaakt tussen een van die eerste twee focusgebieden maar dat álle gymnasia het belangrijk vonden om te werken aan belonging. Dat heeft in het onderzoek dan ook de meeste aandacht gekregen. Op alle scholen zijn belonging-vragenlijsten afgenomen om beter in beeld te krijgen hoe leerlingen de schoolcultuur ervaren en is vervolgens gekeken naar de vraag wat er nodig is om álle leerlingen zich thuis te laten voelen binnen de schoolcultuur. Daarbij kwam steeds weer naar voren dat kansengelijkheid ook draait om dagelijkse omgangsvormen, herkenning, representatie en bewustwording van impliciete normen.
Cultuurverandering, zo benadrukt Waldring, is geen eenvoudig of lineair proces. Verschillende scholen ervoeren spanningen en dilemma’s: hoe behoud je het karakter van het gymnasium en creëer je tegelijk meer ruimte voor leerlingen met verschillende achtergronden en ervaringen? Juist deze zoektocht laat volgens het onderzoek zien dat kansengelijkheid op gymnasia steeds nadrukkelijker onderwerp van gesprek én handelen is geworden.
Het rapport is hier te lezen: Eindrapportage: De norm in beweging: over kansengelijkheid op het gymnasium Voor meer informatie: Pauline Scheltema, directeur SHZG: 06-21238321/ paulinescheltema@gymnasia.nl
Eerdere berichten over dit actie-onderzoek zijn hier te vinden.